7 vragen aan maker en regisseur Jordi Möllering

Op 10 november 2023 staat de van oorsprong Nijmeegse theatermaker Jordi Möllering met zijn voorstelling ALAN the A.I. actor in de Lindenberg. Acteurs spelen meestal een erg belangrijke rol spelen in een voorstelling. Maar wat als je een voorstelling maakt zonder menselijke acteurs? Een voorstelling waarbij de acteur een robot is? Wij spraken met Jordi over zijn voorstelling, kunstmatige intelligentie en de reacties op deze bijzondere voorstelling. "Als je naar het theater komt om goede acteurs te zien of als je überhaupt niet van robots houdt, dan kun je misschien beter thuisblijven."

ALAN the A.I. actor is een voorstelling die enkel en alleen wordt gespeeld door één robot, genaamd ALAN, op het toneel. Wat inspireerde je om deze voorstelling te maken?

“Eigenlijk komen al mijn voorstellingen voort uit een fantasie of gedachte die bijvoorbeeld opkomt als ik aan het fietsen ben of de trein zit. Het begon ermee dat ik een nieuwsitem zag op tv over een hoofd dat heel natuurlijk kon praten en bewegen en waarmee je een gesprek kon voeren. Daar begon ik over te fantaseren, ik wilde daar graag iets mee doen op het toneel. Daarna las ik Frankenstein en dat vond ik echt een geweldig boek. Het ontstijgt totaal het cliché dat iedereen van Frankenstein heeft als enge zombie. Het gaat veel meer over wat het bestaan is, over het recht om wel of niet te bestaan, het verschil tussen cultuur en natuur et cetera. Die twee ideeën heb ik aan elkaar gekoppeld. Daarop ben ik met studenten van de Universiteit van Twente en de Hogeschool voor de Kunsten in Genk in contact gekomen. De studenten uit Genk hebben de basisideeën gemaakt voor hoe de A.I.-acteur eruit zou kunnen zien en in Twente hebben ze ALAN daadwerkelijk gemaakt.”

En brengt het maken van zo’n voorstelling nog uitdagingen met zich mee?

“Jazeker, dat zit hem vooral in de techniek. Ons oorspronkelijke plan was namelijk om samen met ALAN als acteurs het toneel op te gaan. Maar dat is al een aantal keer gedaan en wat wij juist interessant vinden is dat ALAN zelf de acteur is. Wij moeten dat als acteurs niet gaan invullen of opleuken. Maar dat biedt natuurlijk ook uitdagingen. Denk aan timing, expressie, de dingen die je niet kunt controleren. In die zin is het ook echt een experimentele voorstelling. Niet alleen qua vorm maar dus ook qua inhoud. Dan kun je een heel geavanceerde techniek hebben, maar publieksreacties heb je niet in de hand.”

Kun je eens wat meer vertellen over de rol van het publiek in de voorstelling?

“De rode draad die door de voorstelling loopt is ALAN zijn zoektocht in het contact maken met het publiek. ALAN komt het toneel op en maakt eerst contact met apparaten zoals een speaker of de lampen. Dat gaat hem allemaal gemakkelijk af. Maar dan komt het moment dat hij een connectie wilt maken met zijn publiek. Dat blijkt nog niet zo makkelijk. En daar zit precies de theatrale spanning van deze voorstelling: eigenlijk is het publiek een soort mede-acteur op bepaalde momenten. Het gaat dan heel erg om de connectie tussen mens en machine. En dat levert soms heel grappige, ontroerende of juist ongemakkelijke momenten of tegenzin op. Maar er gebeurt altijd wel iets.”

Artificial Intelligence neemt momenteel een grote vlucht. Hoe spelen jullie daar in de voorstelling mee?

“Wij zijn heel erg geneigd om A.I. te zien als één ding. Als je bijvoorbeeld met ChatGPT praat, lijkt het alsof je met één persoon praat, maar in werkelijkheid zijn het heel veel dingen die met elkaar verbonden zijn. Daar speelt de voorstelling wel mee. ALAN is ook niet één ding. Hij bestaat uit een ‘lichaam’ dat is gemaakt door studenten, maar het A.I.-gedeelte is tekstgeneratie en daarvoor hebben we gebruik gemaakt van GPT-3 (de voorloper van ChatGPT, red.). En dan is er ook nog ALAN’s spraak, dat heet text2speech. Een gedeelte van de voorstelling is geïmproviseerd. Wat is echt en wat niet? Daar doen we natuurlijk een beetje mysterieus over, maar we tillen wel kleine stukjes van de sluier op. De ontwikkelingen in A.I. gaan nu enorm snel. Ik denk dat het echt alle kanten op kan gaan, zowel positief als negatief. Maar er zijn al 10.000 films gemaakt over afschrikwekkende toekomstbeelden waarin A.I. de wereld overneemt. Daarom hebben we juist ook geprobeerd ALAN wel sympathiek te maken. Dat je kunt denken: dit kan ook bestaan zijn. Ik zou het leuk vinden als het publiek daarover zou nadenken. Wanneer heeft iets bestaansrecht? En hebben wij het recht om iets te doen bestaan?”

Waarom moet je deze voorstelling gaan zien? Of wanneer moet je vooral thuisblijven?

“Haha, nou het is wel een ‘you hate it or you love it’ voorstelling. Als je houdt van traditionele vormen van theater en naar het theater komt om goede acteurs te zien of als je überhaupt niet van robots houdt, dan kun je misschien beter thuisblijven. Je moet je echt durven openstellen voor een hele andere vorm van theater en expressie. Je moet ook zelf een connectie willen maken met ALAN, zelf een experiment willen aangaan. Jongeren gaan daar over het algemeen makkelijker in mee. Die vinden ALAN heel erg schattig, terwijl oudere mensen vaak toch meer die afstand of angst hebben, van: ‘Wat is dit nou voor een ding.’ Terwijl jongeren het meteen als wezen zien.”

Maar het blijft een machine. Waar denk je dat dat schattige hem dan in zit?

“Ik denk dat de vorm helpt. ALAN heeft ronde vormen wat hem al meteen wat zachter maakt. En hij heeft iets onhandigs en ongemakkelijks, dan zit in de manier van bewegen. En hij kan ook veel gewoon niet. Ik denk dat dat hem ook menselijk en ‘aards’ maakt, dat hij dus niet perfect is.”

En wat zijn de reacties tot nu toe op deze voorstelling?

“Die zijn dus extreem. Sommige mensen missen echt wel de mens op het toneel. Die vinden het niet fijn om een uur lang naar een machine te kijken. Andere mensen zijn laaiend enthousiast. En gelukkig is die tweede groep groter dan de eerste. We krijgen de meeste mensen wel echt mee, ook diegenen die aanvankelijk wat terughoudend zijn. Want ook al zie je dat ALAN geen mens is, hij heeft wel zijn eigen expressie en (bewegings)taal. Je leert hem dus tijdens de voorstelling een beetje kennen. Aan het eind van de voorstelling mag iedereen naar ALAN komen kijken, dat is een beetje ons informele nagesprek. Dan merk je dat bijna iedereen uit het publiek heel nieuwsgierig is, hem graag van dichtbij wil zien, nog lang blijft napraten en vragen stelt. Veel mensen gaan toch een beetje van ALAN houden.”

ALAN the A.I. actor is op vrijdag 10 november te zien in de Lindenberg. Kaartjes bestel je hier.